Sprawy środowiskowe bywają bardzo trudne. Na szczęście dosyć łatwo jest uzyskać informacje o środowisku, dzięki czemu zachowana jest przejrzystość w takich sprawach. W polskim prawie zasada ta wynika art. 4 ustawy z 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko. Sama ustawa stanowi część szerszego modelu. Model ten obejmuje ochronę praw społeczeństwa w sprawach środowiskowych, ukształtowany na poziomie międzynarodowym i unijnym.
Środowisko a prawo do informacji
Źródeł obecnie funkcjonującego modelu należy szukać przede wszystkim w Konwencji z Aarhus z 1998 r. Konwencja ta zbudowała trzy filary współczesnego prawa środowiskowego:
- dostęp do informacji,
- udział społeczeństwa w podejmowaniu decyzji,
- dostęp do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska.
Na poziomie unijnym standard ten został rozwinięty w dyrektywie 2003/4/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 28 stycznia 2003 r. w sprawie publicznego dostępu do informacji dotyczących środowiska, która zastąpiła wcześniejszą dyrektywę 90/313/EWG. Celem tej dyrektywy było zagwarantowanie prawa dostępu do informacji o środowisku znajdujących się w posiadaniu organów władzy publicznej lub przeznaczonych dla tych organów, a także określenie podstawowych warunków wykonywania tego prawa.
Polska ustawa z 2008 r. wpisuje się właśnie w ten konwencyjno-unijny model. Nie chodzi w niej wyłącznie o techniczny dostęp do dokumentów, ale o realizację szerszej zasady, zgodnie z którą społeczeństwo powinno mieć realną możliwość poznania informacji o stanie środowiska, emisjach, działaniach organów i planowanych przedsięwzięciach mogących oddziaływać na otoczenie. Innymi słowy, dostęp do informacji środowiskowej ma służyć nie tylko jawności działania administracji, ale też umożliwiać kontrolę społeczną i świadomy udział w sprawach dotyczących środowiska.
Każdy ma prawo wystąpić o informację o środowisku i jego ochronie
Nie trzeba wykazywać ani interesu prawnego, ani interesu faktycznego. To bardzo istotna różnica w porównaniu z innymi trybami dostępu do informacji lub udziału w postępowaniu administracyjnym. Z prawa tego mogą korzystać nie tylko strony postępowań, organizacje społeczne czy przedsiębiorcy, ale również mieszkańcy, właściciele nieruchomości, lokalne wspólnoty czy osoby zainteresowane wpływem konkretnego przedsięwzięcia na ich otoczenie.
Równie szeroko został określony zakres informacji podlegających udostępnieniu. Ustawa obejmuje informacje dotyczące stanu elementów środowiska, takich jak:
- powietrze,
- woda,
- powierzchnia ziemi,
- klimat, krajobraz,
- różnorodność biologiczna,
- dane o emisjach i zanieczyszczeniach,
- środkach administracyjnych,
- politykach, planach, programach,
- porozumieniach środowiskowych,
- raportach z realizacji przepisów,
- analizach kosztów i korzyści,
- informacji o stanie zdrowia,
- bezpieczeństwa,
- warunkach życia ludzi w tym zakresie, w jakim oddziałują na nie czynniki środowiskowe.
W praktyce oznacza to, że katalog informacji środowiskowych jest bardzo szeroki i nie ogranicza się wyłącznie do decyzji administracyjnych czy raportów oddziaływania na środowisko.
Ustawa nakłada na władze publiczne obowiązek udzielania niezbędnej pomocy i wskazówek przy wyszukiwaniu informacji o środowisku i jego ochronie. Ma to znaczenie praktyczne zwłaszcza wtedy, gdy wnioskodawca nie zna dokładnej nazwy dokumentu, nie wie, który organ posiada dane informacje, albo formułuje wniosek w sposób zbyt ogólny. W takim przypadku organ powinien pomóc wnioskodawcy doprecyzować żądanie.
Informacje udostępnia się zazwyczaj na pisemny wniosek w sposób i w formie w nim określonych, np.:
- ustnej,
- pisemnej,
- wizualnej,
- dźwiękowej,
- elektronicznej,
- lub innej formie.
Władze publiczne muszą wskazać źródło pochodzenia informacji przekazanych przez osoby trzecie, np. inwestorów czy podmioty korzystające ze środowiska, a na wniosek podmiotu żądającego informacji, o miejscu, w którym znajdują się dane na temat metod przeprowadzania pomiarów, w tym sposobów poboru i przetwarzania próbek oraz sposobów interpretacji uzyskanych danych, które posłużyły do wytworzenia udostępnianej informacji, lub odsyłają do stosownych metodyk referencyjnych w tym zakresie.
Ustawa przewiduje również konkretne terminy. Informacja o środowisku i jego ochronie powinna zostać udostępniona bez zbędnej zwłoki, nie później niż w ciągu miesiąca od dnia otrzymania wniosku. Jeżeli sprawa jest szczególnie skomplikowana, termin ten może zostać przedłużony maksymalnie do dwóch miesięcy. Z kolei dokumenty, których dane są zamieszczane w publicznie dostępnych wykazach, powinny zostać udostępnione niezwłocznie, nie później niż w terminie 3 dni od dnia złożenia wniosku.
Ustawodawca wyraźnie zakłada więc, że dostęp do informacji środowiskowej ma być nie tylko formalnie zagwarantowany, ale również sprawny i rzeczywisty. Co ważne, informacja powinna być udostępniona w sposób i w formie określonych we wniosku, o ile organ dysponuje odpowiednimi środkami technicznymi. Jeżeli nie jest to możliwe, organ ma obowiązek w terminie 14 dni poinformować o przyczynach i wskazać, w jaki sposób lub w jakiej formie informacja może zostać przekazana.
Środowisko – prawo do informacji jest zasadą, a odmowa wyjątkiem
Choć zasada dostępu do informacji o środowisku jest szeroka, nie ma ona charakteru absolutnego. Ustawa przewiduje przesłanki odmowy udostępnienia informacji, ale mają one charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane ściśle. Dotyczą one m.in.:
- ochrony informacji niejawnych,
- przebiegu określonych postępowań,
- praw własności intelektualnej,
- danych osobowych osób trzecich,
- niektórych informacji dobrowolnie przekazanych przez osoby trzecie,
- bezpieczeństwa publicznego,
- obronności państwa,
- tajemnicy statystycznej.
W określonych sytuacjach możliwe jest też powołanie się na ochronę informacji o wartości handlowej, w tym danych technologicznych objętych tajemnicą przedsiębiorstwa, pod warunkiem złożenia wniosku o wyłączenie tych informacji z udostępniania.
Nie każda trudność po stronie organu uzasadnia odmowę. To, że wniosek wymaga wyszukania dokumentów, zestawienia danych czy przejrzenia posiadanych materiałów, nie oznacza jeszcze, że można go oddalić. Ustawa dopuszcza odmowę m.in. wtedy, gdy wniosek jest w sposób oczywisty niemożliwy do zrealizowania albo został sformułowany zbyt ogólnie, ale także wtedy organ ma konkretne obowiązki proceduralne. Powinien wezwać wnioskodawcę do uzupełnienia wniosku, udzielić wyjaśnień i wskazówek oraz pomóc w prawidłowym sformułowaniu żądania. Warto też pamiętać, że jeżeli tylko część żądanej informacji podlega wyłączeniu z udostępnienia, organ powinien udostępnić pozostałą część.
Odmowa udostępnienia informacji o środowisku musi nastąpić w drodze decyzji administracyjnej. Ustawa przewiduje też przyspieszony tryb sądowoadministracyjnej kontroli takich spraw: przekazanie akt i odpowiedzi na skargę powinno nastąpić w terminie 15 dni, a sama skarga powinna zostać rozpoznana w terminie 30 dni od otrzymania akt wraz z odpowiedzią.
W praktyce dostęp do informacji o środowisku jest jednym z najważniejszych narzędzi dla przedsiębiorców, organizacji społecznych i mieszkańców. Pozwala ustalić, jakie dane posiada organ, jakie dokumenty zostały złożone w związku z inwestycją, jakie emisje czy odpady są raportowane, jakie środki administracyjne zostały zastosowane i jakie ryzyka środowiskowe były analizowane. Dla organów oznacza to z kolei konieczność prowadzenia spraw w sposób rzetelny, terminowy i transparentny, z poszanowaniem zasady, że jawność jest regułą, a odmowa wyjątkiem. Taki właśnie standard wynika zarówno z Konwencji z Aarhus, jak i z prawa unijnego oraz polskiej ustawy.
Wniosek praktyczny jest prosty: dostęp do informacji o środowisku nie powinien być traktowany jako nadzwyczajne uprawnienie, lecz jako podstawowy element nowoczesnego prawa środowiskowego.
Skoro każdy może żądać takich informacji bez wykazywania szczególnego interesu, a organ ma obowiązek działać sprawnie i pomocniczo, to punktem wyjścia zawsze powinna być jawność. W sporach o informację środowiskową kluczowe są zwykle nie same definicje, lecz granice wyjątków: tajemnicy przedsiębiorstwa, ogólności wniosku i zakresu danych emisyjnych.
W naszych artykułach na bieżąco informujemy o istotnych kwestiach związanych z szeroko pojętym prawem ochrony środowiska. Jeśli masz dodatkowe pytania, to jesteśmy do dyspozycji – napisz do nas. Link poniżej.
