EUDR, czyli europejskie przepisy mające przeciwdziałać wylesianiu, w ostatnich latach są dość kontrowersyjne, gdyż nakładają rozległe obowiązki na przedsiębiorstwa, których niewykonanie wiązać może się z wysokimi karami.
Pomimo, iż na mocy unijnego rozporządzenia EUDR obowiązują bezpośrednio, to potrzeba jest krajowych przepisów, które odpowiednio umocują do działania organy administracyjne i wprowadzą odpowiedzialność za brak przestrzegania przepisów. W niniejszym opracowaniu przybliżamy projekt polskiej ustawy opublikowany na początku kwietnia 2026 r.
EUDR – właściwe organy krajowe
Projekt ustawy potwierdził to, co było wiadome od dawna, czyli że odpowiedzialność za egzekwowanie przepisów EUDR będzie rozczłonkowana pomiędzy kilkoma organami. Zgodnie z ustawą:
- powiatowy lekarz weterynarii oraz Główny Lekarz Weterynarii – jest organem właściwym w zakresie bydła i pochodnych produktów,
- wojewódzki inspektor jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych oraz Główny Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych – jest organem właściwym w zakresie kakao, kawy, palmy olejowej i soi oraz pochodnych produktów,
- wojewódzki inspektor ochrony środowiska oraz Główny Inspektor Ochrony Środowiska – jest odpowiednim organem w zakresie drewna i kauczuku oraz pochodnych produktów.
Rozwiązanie to należy ocenić jednoznacznie negatywnie z zastrzeżeniem, że winę za to nie ponoszą sami autorzy ustawy, lecz jest to kolejny skutek silosowego funkcjonowania polskiej administracji oraz braku mocnego ośrodka decyzyjnego w administracji.
Należy przypomnieć, że EUDR to przepisy dotyczące należytej staranności w zakresie ochrony przyrody i przeciwdziałania wylesianiu. To właśnie organ mający doświadczenie w tych kwestiach powinien być odpowiedziany za przestrzeganie przepisów. Doświadczenia i wiedzy w tym zakresie nie ma na pewno powiatowy lekarz weterynarii lub wojewódzki inspektor jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych.
Ponadto przepisy EUDR są w wysokim stopniu skomplikowane i niejasne, a rozdzielenie kompetencji pomiędzy kilkoma organami administracji nie będzie z pewnością sprzyjać budowaniu jednolitej krajowej praktyki.
Z pewnością nie pomoże w tym zakresie powołanie ministra właściwego ds. ochrony środowiska na krajowego koordynatora EUDR.
Skutki nieprzestrzegania przepisów EUDR
Od dawna już uczulamy naszych klientów, że skutki braku implementacji EUDR mogą być bardzo poważne i w praktyce mogą zatrzymać funkcjonowanie części przedsiębiorstw. Wciąż z lekkim podziwem patrzymy na firmy, które w 100% zajmują się produkcją/sprowadzaniem/eksportem produktów objętych EUDR i jeszcze nie podjęły poważnych kroków związanych z wprowadzeniem przepisów w organizacji.
Polska ustawa potwierdza, iż konsekwencje mogą być bardzo poważne i przewiduje następujące środki w przypadku podejrzenia niezgodności towarów z EUDR:
- zajęcie odnośnych towarów lub odnośnych produktów,
- zawieszenie wprowadzenia odnośnych towarów lub odnośnych produktów do obrotu lub ich udostępniania na rynku, lub ich wywozu.
Zajęte towary mogą być oddane na koszt przedsiębiorcy do przechowania, co również może wiązać się z wysokimi kosztami.
Istotne jest, że decyzję o zastosowaniu natychmiastowego środka tymczasowego udostępnia się w Biuletynie Informacji Publicznej i z momentem ogłoszenia uważa się za doręczoną. Decyzja o zastosowaniu natychmiastowego środka tymczasowego jest ostateczna i podlega natychmiastowemu wykonaniu. Łączenie stanowi to istotną (co niekoniecznie znaczy, że nieuzasadnioną) ingerencją w prawa jednostki.
Należy też pamiętać, iż towary, dla których pomimo takiego obowiązku nie złożono oświadczenia o należytej staranności („DDS”) nie zostaną dopuszczone do obrotu na terenie UE.
Ustawa przewiduje cały katalog sankcji za jej naruszenie. Są to sankcje indywidualne jak i sankcje nakładane na przedsiębiorstwo. Za naruszenie najistotniejszych przepisów EUDR przedsiębiorstwo może otrzymać karę administracyjną w wysokością od 500 zł do 5% rocznego obrotu.
W przypadku uporczywego łamania przepisów kara ta może wzrosnąć do 10% obrotu.
Zadania organów celnych
W związku z tym, iż bez złożenia należytej staranności „DDS” (lub alternatywnie uproszczonej procedury dla małych podmiotów) niemożliwe będzie dopuszczenie do obrotu w UE lub wywóz z UE towarów objętych EUDR. Organy celne będą zobowiązane odmówić przyjęcia zgłoszenia celnego do procedury dopuszczenia do obrotu lub wywozu odnośnych produktów, jeżeli w zgłoszeniu celnym nie zostanie zadeklarowany numer referencyjny oświadczenia o należytej staranności lub identyfikator jednorazowej uproszczonej deklaracji.
W ramach art. 17 ust 1. ustawy wskazano, iż:
„W przypadku wątpliwości organu celnego co do tego, czy odnośny produkt narusza przepisy rozporządzenia 2023/1115, organ ten zwraca się do organu właściwego z wnioskiem o wydanie opinii w przedmiocie możliwości dopuszczenia tego produktu do obrotu lub wywozu.”
Sformułowanie przepisu budzi wątpliwości, gdyż sugeruje jakoby organy celne merytorycznie miały wnikać w kwestie zgodności z EUDR, podczas gdy rolą organów celnych zgodnie z unijnym rozporządzeniem jest przede wszystkim zapewnienie „formalnej zgodności”, tj. między innymi sprawdzenie, czy złożono oświadczenie DDS oraz zatrzymanie towaru, który wymaga przeprowadzenia kontroli przed dopuszczeniem na rynek UE.
W związku z tym w toku prac legislacyjnych art. 17 ustawy może wymagać doprecyzowania.
Ocena Kancelarii Maruszkin
W przypadku projektu ustawy z pewnością uzasadnione jest stwierdzenie „lepiej późno niż wcale”. EUDR obowiązuje od 2023 rok i 3 lata to zbyt długi czas oczekiwania na projekt ustawy.
Jakkolwiek większość rozwiązań nie jest zaskoczeniem to szczególnie bolesny jest brak formalnego wyznaczenia do tej pory organów odpowiedzialnych za EUDR. Ponieważ niestety wbrew częstej praktyce w naszym kraju, rolą organów nie jest tylko karanie, ale też wsparcie przedsiębiorstw, które rzeczywiście chcą przestrzegać przepisów.
Każdy kto zetkną się z EUDR wie, iż w konkretnych sytuacjach faktycznych wiele jest wątpliwości interpretacyjnych. Obecnie my prawnicy wraz z naszymi klientami dążymy do jak najefektywniejszego zarządzenia powstającym ryzykiem regulacyjnym, ale odczuwalny jest brak wsparcie ze strony administracji publicznej.
Miejmy nadzieję, iż ramy czasowe procesu legislacyjnego nie przedłużą tego stanu rzeczy.
